Anadolu ArkeolojisiArkeolojiArkeoloji Kazıları

Orta Anadolu’da bilinen ilk köy: Aşıklı Höyük

Hikaye Öne Çıkanlar
  • M.Ö. 9. Binyıla Tarihlendirilen Aşıklı Höyük
  • Kapadokya Bölgesinde Yerleşik Hayata Geçen İlk Avcı-Toplayıcılar

Aşıklı Höyük, Aksaray ili Gülağaç ilçesine bağlı Kızılkaya Köyü’nde yer almaktadır. Aşıklı Höyük yerleşmesi, Kapadokya Bölgesi’nin batısında, Hasan Dağ ve Melendiz Dağ silsilesinin çevrelediği çanak içinde, Ihlara Vadisi’nin kuzey başlangıcında, Melendiz Suyu’nun tam kıyısında kurulmuştur. Doğu-batı yönünde 230 m; kuzey-güney yönünde ise 150 m boyutlarındaki Aşıklı Höyük, ortalama 1119 m yükseklikte volkanik bir arazidedir.

Aşıklı Höyük, 1963 yılında Hititolog Edmund Gordon tarafından bulunmuş; bir yıl sonra İngiliz arkeolog Ian Todd tarafından da geniş kapsamlı bir yüzey araştırması gerçekleştirilmiştir. Melendiz nehrinin üstüne inşa edilmiş olan Mamasın Barajı’nın su seviyesinin yükseltilmesi kararını alındığında, Aşıklı Höyük’ün kısmen baraj gölü suları altına kalma tehdidi sebebiyle 1989 yılında, İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim Dalı’ndan Prof. Dr. Ufuk Esin başkanlığında kurtarma kazıları başlamış ve bu kazılar 2000 yılına kadar devam etmiştir. 2001-2003 yılları arasında ise Nur Balkan Atlı başkanlığında bir ekip ile derinlik sondajı yapılarak en erken tabakaların anlaşılması için çalışmalar yürütülmüştür. 2006 yılında başlayan ve günümüzde halen devam eden yeni dönem kazı ve araştırmalar, Prof. Dr. Mihriban Özbaşaran ile Dr. Güneş Duru’nun başkanlığında yapılmakla birlikte uluslararası uzmanların katılımı ve disiplinler arası araştırmalarla yürütülmektedir.

Bölgenin en eski yerleşmesi olan Aşıklı’yı “derinlemesine anlamak” amacıyla 1989 yılında höyükte kurtarma kazısı stratejisiyle çalışılmaya başlanmıştır. Bu amacın rehberliğinde, Aşıklı Höyük yerleşmesi araştırılmış ve bölgenin ilk sakinlerinin günlük hayatı, beslenmesi, sosyal hayatı, inançları ve üretim faaliyetleri gibi bir çok veri elde edilmiştir. İlerleyen yıllarda höyüğün su altında kalmayacağı anlaşılmıştır. Höyük kerpiç duvarlarının da zor iklim şartlarında eridiği gözlemlenmiştir. Bu sebeple 2006 yılında başlayan yeni dönem kazılarında “yeniden canlandırma, koruma ve sergilemeye yönelik çalışmalara ağırlık vermek” öncelikli amaç olmuştur.

25 yıldan fazla zamandır sürmekte olan Aşıklı Höyük Araştırma Projesi, konar-göçer ve avcı-toplayıcı olarak yaşamış topluluğun, sürekli ve kalıcı yerleşmelerini çok yönlü olarak incelemektedir. Çok uluslu ve çok disiplinli projede, ‘bu topluluğun neden böyle bir karar aldıklarını, bu yeni yaşam tarzını nasıl belirledikleri, bu kalabalık düzeni bin yıl boyunca nasıl başarıyla sürdürdükleri, hangi şartlarda ne gibi gelişimler gösterdikleri’ gibi sorular odağında araştırmalar yapılmaktadır.

M.Ö. 9. binyıla tarihlendirilen Aşıklı Höyük

1964-65 yıllarında Ian Todd tarafından yapılan yüzey araştırmaları sırasında höyüğün kuzey-batı yamaçlarında çeşitli yüksekliklerdeki yerleşmelere ait doğal kesitlerden örnekler toplamış (şu ana kadar ele geçen en eski 14C örnekleri) ve bu örnekler radyoaktif karbon yöntemiyle analiz edilmiştir. Radyokarbon analiz sonuçlarına göre Aşıklı Höyük, ortalama G.Ö. 8780 ±65 yıllarına tarihlenmiştir.

Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ’a tarihlenmiş olan Aşıklı Höyük’de şu ana kadar üç tabaka saptanmıştır. Yüzey toprağının hemen altındaki 1. tabakada bozulmuş, parçalanmış halde taban kalıntıları, kanallar ve çukurlar tespit edilmiştir. En az 10 yapı evreli olan 2. tabaka, höyüğün ana tabakasını oluşturmaktadır. Höyüğün kuzeybatı yamacında yapılan derin sondajda henüz üç yapı evresi saptanmış olan 3. tabaka yer almaktadır. 2. ve 3. tabakalar arasında bir sel ve çöplük/işlik dolgusu olduğu belirtilmiştir. Daha sonraki yıllarda, aynı alanda, 4. tabakaya girilmiş ve buradaki çalışmalar hala devam etmektedir. 2012 yılı verilerine göre M.Ö. 9. binyıla tarihlenen 4. tabaka, ilk Aşıklı yerleşiklerinin yaşam alanı olarak tanımlanmıştır.

Topraktaki elementlerin insan kaynaklı olup olmadığını tespit edebilmek için Aşıklı sit alanı dışındaki topraklardan örnekler alınmış ve toprak kimyası analizleri yapılmıştır. Mekan analizi için İndüktif Olarak Eşleşmiş Plazma – Atomik Emisyon Spektroskopi (ICP-AES) karakterizasyonu kullanılmıştır.

1990 ve 1992 kazılarında ortaya çıkarılan yeni doğmuş bebek, çocuk, kadın ve erkek bireylere ait toplamda 14 insan iskelet kalıntısı antropolojik yöntemlerle analiz edilmiştir.

Kapadokya Bölgesinde yerleşik hayata geçen ilk avcı-toplayıcılar

Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ’da Orta Anadolu’nun en eski yerleşim merkezi olan Aşıklı Höyük’te yaşamın kesintisiz olarak yaklaşık 1000 yıl sürmüştür. Aşıklı toplumu, volkanik Kapadokya Bölgesi’nde yerleşik hayata geçen ilk avcı-toplayıcılardır. Yerleşim düzeni ve mimarideki değişim ile dönüşümlerin izlenebilmesi açısından bu durum çok önemlidir. Ayrıca sosyal, kültürel, ekonomik ve teknolojik olarak yaşam biçimlerindeki yavaş ve kademeli değişimler tam olarak gözlenebilmektedir.

İlk yerleşimin tespit edildiği M.Ö. 9 .binyılda taş temelsiz, yarı gömük, yuvarlak planlı kerpiç konut yapıları bulunurken; 8. binyılda bunların yerini sıkışık düzende, damdan girilen dikdörtgen planlı yapıların aldığı görülür. Bu yapıların yenilenerek tekrar kullanılması da yapı geleneklerinde süreklilik olduğunu gösterir. Binaların arasında yer alan ortak açık alanlarda yapılan günlük faaliyetlerin daha sonraları konutlarda dam seviyesinde gerçekleştirilmiş olması toplumdaki kolektif yapıdan bireyselliğe geçiş olduğunu düşündürmektedir. Birbirinden dar aralıklarla ayrılan grup halindeki ve aynı biçimdeki kerpiç binaların düzeni, Aşıklı’nın homojen ve eşitlikçi bir yapıda olduğunu düşündürmektedir. Aşıklı halkının içe kapanık olduğu da söylenebilir. Yerleşik hayata geçişle birlikte başlayan yeni yaşam biçiminin Aşıklı’ya özgü olduğunu ve eşsiz bir kültür sergilediğini görebiliriz.

Kaynaklar:

Duru, G. 2010. Aşıklı Höyük Kazı Çalışmaları 2009 (1989-2009 Bir Neolitik Yerleşmede 20 yıl), Haberler TEBE, 29, ss. 19-21

Esin, U. 1991. Aşıklı Höyük (Kızılkaya-Aksaray) Kurtarma Kazısı 1989, Türk Arkeoloji Dergisi, XXIX, ss. 1-34

Arslan, A., R. Özbal, F. Kalkan, M. Özbaşaran. 2014. Aşıklı Höyük Toprak Kimyası Analizi, 29. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 27-31 Mayıs 2013 Muğla, ss. 91-98

Özbek, M. 1994. Aşıklı Höyük İnsanları (1990 ve 1992 Buluntuları), 9. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, Ankara, ss. 23-31

http://www.asiklihoyuk.org/

http://www.tayproject.org/

Nergis Ersoy

Arkeopedia Genel Yayın Yönetmeni. Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) Arkeoloji Bölümü Öğrencisi.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu